Coa proclamación da II República en abril de 1931 ábrese un periodo de grandes esperanzas de renovación; pero estas esperanzas quedaron pronto frustradas por mor da oposición dos sectores dominantes e da radicalización de tódolos grupos sociais e da dificil coxuntura internacional (reacción económica e cuestionamento democrático). As eleccións celebradas durante o rexime republicano deron o triunfo dunha forma alternativa ás forzas de ezquerda (bienio reformista,1931-33) e ás dereitas (bienio conservador (1933-36).

(NÚCLEO)

Ao día seguinte das eleccións municipais celebradas o 12 de abril de 1931 o triunfo das candidaturas republicano-socialistas nas capitais de provincia e consigo a proclamación da República. Constituíuse un Goberno provisional presidido por Niceto Alcalá Zamora e de amplio espectro ideolóxico (DOC 1), que esa noite do mesmo 14 de abril decretou a amnistía xeral. En Barcelona o 14 pola mañá foi proclamada a República baixo a forma de República catalana (Estatuto de Autonomía de Cataluña publicado un ano máis tarde (DOC 4) ). As Cortes elixidas o 28 de xuño, de maioría republicana e socialista, unha vez promulgada a nova Constitución, nomearon como Presidentes da República e de Goberno respectivamente a Alcala Zamora e a Azaña Díaz. A Constitución da II República foi aprobada o 9/12. A Constitución definiu a España como unha República de traballadores de toda clase e un Estado integral compatible con autonomías de municipios e rexións. Como forma de goberno foi establecida unha república parlamentaria. O poder lexislativo, o control orzamentario e do goberno era exercido polas Cortes, formadas por unha cámara única en base o criterio de maior representatividade e democracia. O Presidente da República sería elixido polos deputados e por sufraxio universal. Os dereitos dos españois aparecían claramente especificados. Xunto ós dereitos individuais recollíanse dereitos sociais relativos á familia, á educación e ó traballo. A propiedade quedou garantida, anque podía ser expropiada por indemnización e se posibilitaba a intervención económica do Estado(DOC 3). Tamén recoñeceu o sufraxio femenino grazas a intervención de Clara Campoamor (liberal republicana), a que iba en contra das teses socialistas de Margarita Nelken. No momento de proclamarse a II República a maioría da poboación era católica. O Goberno Provisional e a súa política laicista (Azaña “España ha dejado de ser católica”) causou o resentimento da xerarquía eclesiástica (Pastoral colectiva de 20.12.1931). A conxunción republicano-socialista incluiu na Constitución (arts 26 e 27) (DOC 1)como novidades na cuestión relixiosa en España, xunto á separación Igrexa-Estado. O exército presentaba fallas estructurais, no seu equipamento, formación e funcións, froito do aprazamento das reformas dende o Desastre do 98. En breve tempo foron decretadas a supresión da Lei de Xurisdiccións e a Academia Militar, o Decreto de retiros e a Reorganización Xeral do Exército. Todas forman a denominada Lei Azaña. A España de 1931 seguiu a ser un país básicamente rural. As primeiras medidas máis importantes do Goberno provisional foron, sobre todo, a creación de xurados mixtos, a potenciación da Inspección e a xornada de 8 horas(Reforma das Estructuras Agrarias (DOC 3). Aparte de isto,a educación mellorou notablemente e isto provocou un afán de superación neste ámbito creando Misións Pedagóxicas e Escolas Itinerantes.

(PECHE)

Este goberno supuso un fracaso, o que fixo posible que tras as eleccións de novembro de 1933 a República, proclamada polas esquerdas convertiríase ás dereitas. Isto debeuse basicamente á disconformidade do pobo español coa labor realizada pola República ata ese momento. Empezaba desta maneira o periodo chamado “O bienio conservador”. Con isto non rematarían os cambios xa que co triunfo da Fronte Popular en febreiro do 36 retomáronse as reformas iniciais, imposibles de desenvolver polo alzamento militar de xullo. A titularidade do Estado español como República mantívose ao largo de todo o conflicto bélico.

(DOCUMENTOS DE: SEPTEMBRO 2002 OPCION 2: XUÑO 2006 OPCION 1)

Entre 1917 e 1923, a incapacidade dos gobernos para reformar en profundidade o sistema político, a forte conflitividade social e as tensións políticas derivadas da guerra de Marrocos fixeron imposible a supervivencia do réxime da Restauración. Con isto, o 13 de septembro de 1923, o xeneral Miguel Primo De Rivera pronunciouse contra a legalidade constitucional, declarou o Estado de Guerra e dirixiuse ao monarca para esixir que o poder pasase a mans dos militares. Afonso XIII aceptou o Directorio Militar (DOC 1), que suspendeu o réxime parlamentario costitucional.

Os detonantes foron o auxe do terrorismo e das folgas, os fracasos nas campañas de Marrocos e a radicalización dos catalanistas. A causa estructural residía, sen embargo, na incapacidade dos gobernos de concentración liberal.

(NUCLEO)

A dictadura foi una solución inconstitucional para frear a posible reforma do sistema, amenazadora para certos sectores e intereses sociais. Esta dictadura atravesou dúas fases sucesivas. Ata 1925 gobernou o Directorio Militar, onde as súas primeiras medidas amosaron o seu carácter ditatorial: suspensión do réxime constitucional, disolución das cámaras lexislativas,… Ao mesmo tempo elaborou un Estatuto Municipal e outro Provincial para eliminar o caciquismo, obra de Calvo Sotelo.

Xunto á eficacia represiva, un dos mayores éxitos da Dictadura, malia terse manifestado Primo de Rivera partidario de abandonar a presencia española no teritorio marroquino, a constitue o ter posto fin á guerra en Marrocos coa victoria sobre os rifeños.

O Directorio militar deu paso a un Directorio civil igualmente presidido por Primo de Rivera (DOC 2), e influenciado polo modelo do fascismo italiano, con civís vinculados á Unión patriótica. Os seus obxectivos eran senta-las bases dun novo réxime político como a defensa de gobernos fortes, a participación corporativa dos sectores sociais e a creación dunha Asemblea Nacional de carácter consultivo. Mentras o proxecto de Constitución de 1929 foi rexeitado pola falta crecente de apoio ó Dictador nesas datas, a Organización Corporativa do Traballo permitiu poñer en marcha unha lexislación laboral e social que se concretou nun Código de Traballo.

Unha preocupación do Directorio Civil foi a potenciación do desenvolvemento económico como parte fundamental da rexeneración española. Entre as medidas salienta o fomento de infraestructuras coa creación do Patronato do Circuito Nacional de Firmes Especiais, das Confederacións Hidrográficas e de monopolios estatais como Campsa. O crecemento económico foi apreciable en liñas xerais durante a Dictadura, que gozou da paz social no interior e da properidade internacional (“felices anos vinte”(DOC 4). Este crecemento estivo lastrado dun exceso de proteccionismo que restou competitividade á economía española no exterior e pola insolidaridade dos sectores poderosos, posta de manifesto no fracaso da reforma fiscal de 1926, obra do ministro de Facenda Calvo Sotelo.(DOC 3)

(CONCLUSIÓN)

O incremento da oposición a Primo de Rivera foi progresivo (en paralelo ós intentos de perpetuación do réxime). Ata 1926 tivo un carácter personalista (Unamuno, Blasco Ibáñez), pero a partir desa data fíxose orgánica: Alianza Republicana, a FUE, a FAI, etc. Sen embargo, o perigo máis forte para a Dictadura procedeu dos militares. Ó longo de 1929 as dificultades para o Directorio civil aumentaron o que obrigou a Primo de Rivera a pedi-la confianza dos xefes militares e do rei. Enfermo e só presentou a súa demisión en xaneiro de 1930. Aceptada por Alfonso XIII, éste encargou formar goberno aó Xeneral Dámaso Berenguer coa pretensión de restablecer a Constitución de 1876. A súa lentitude nas reformas levou o seu mandato a ser coñecido como a Dictabranda.

Isto levou a que as forzas contrarías á Monarquía (DOC 5) aproveitaran para sublevarse e así facerse temporalmente con un gobernó Provisional mentres se presentaban conxuntamente os distintos partidos contrarios a esta forma de gobernó ás eleccións (Pacto de San Sebastián). Estas eleccións municipais foron convocadas 12 de abril con resultados favorables ás candidaturas monárquicas, mais tamén para ás candidaturas republicanas na case totalidade das capitais provinciais.

1.- A EVOLUCIÓN DE GALICIA BAIXO OS AUSTRIAS.

1.1.- Organización institucional do reino de Galicia.

1.- A principios do s.XVI o reino de Galicia está integrado na Coroa de Castela. Na ausencia do rei, a maxistratura superior corresponde ao Gobernador que presidía a Audiencia (funcións executivas e xudiciais), establecida tralas revoltas irmandiñas da 2ª metade do s.XV con sede en: 1) A Coruña; 2) Santiago; 3) Vigo.

2.- A Xunta do Reino, constituida polos representantes das vilas galegas máis importantes, era a institución que, nominalmente máis que realmente, defendía os intereses de Galicia, sen representación nas Cortes de Castela ata o século: 1) XIX (1823); 2) XVIII (1723); 3) XVII (1623).

3.- A administración local estaba conformada polos Concellos, presididos por un : 1) Inquisidor; 2) Correxidor; 3) Contador de Facenda.

1.2.- As estancias rexias e os portos galegos.

4..- A importancia de Galicia na política da Monarquía hispánica é marxinal. Resulta significativa as escasas estancias reais no territorio galego, sempre con motivacións concretas moi interesadas para a Coroa (cfr., Carlos V e as Cortes de Santiago e A Coruña). Aínda así temos que salientar o labor diplomático do Conde de: 1) Lemos; 2) Monterrei; 3) Gondomar.

1.3.- A poboación.

5.- Durante o Antigo Réxime, a poboación de Galicia coñeceu un rexime de altas tasas de natalidade e mortalidade e consecuentemente dun crecemento moi lento. Habería, sen embargo, que diferenciar unha dinámica coa secuencia: 1) crecemento-crise-crecemento máis acusado; 2) crise-crecemento-crecemento máis acusado; 3) crise-crise menos acusada-crecemento.

2.- ECONOMÍA E SOCIEDADE DURANTE OS SÉCULOS XVI A XVII.

2.1.- A producción agraria.

6.- A agricultura galega nos ss. XVI-XIX coñeceu unha transformación espectacular a prol do aumento demográfico que se concretou no aumento do espacio cultivado e da productividade, pola supresión do barbeito e pola a introducción de novos cultivos, como: 1) o mijo; 2) a pataca; 3) o arroz.

7.- As prácticas agropecuarias en relación á estructura da propiedade da terra non amosou cambios desde a Baixa Idade Media coa consolidación dun complexo sistema de foros, especie de contratos: 1) de arrendamento; 2) de donación; 3) de compraventa.

2.2.- A artesanía, a pesca e o comercio.

8..- A producción artesanal e o comercio non experimentaron un crecemento comparable ás actividades agrarias ou as pesqueiras. Estas últimas, tiveron como incentivo a forte demanda: 1) portuguesa; 2) catalana; 3) castellana.

2.3.- A sociedade galega durante os ss. XVI e XVII

9.- Na estructura social de natureza estamental destaca a importancia do clero e da fidalguía na súa función de liderazgo e de encadramento da poboación, así como a organización dos sectores productivos para a defensa dos seus intereses corporativos en: 1) confrarías; 2) sindicatos; 2) irmandades.

3.- O SÉCULO XVIII: O REFORMISMO BORBÓNICO.

3.1.- Política e administración na Galicia ilustrada.

10.- Na guerra de Sucesión (1700-14) coa que se instaura Monarquía hispánica unha dinastía borbónica, Galicia apoia as pretensións de Filipe de Anjou, futuro Filipe V o que conleva polo sistema de alianzas da época á apertura dunha fronte militar no: 1) sur de Galicia contra Portugal; 2) en todo o litoral contra a piratería inglesa; 3) nas serras orientais contra os partidarios do Archiduque Carlos.

11.- Rematada a Guerra de Sucesión, Filipe V estableceu a Intendencia en A Coruña. A principal institución do novo organigrama político administrativo exercía as máximas competencias fiscais e militares da Coroa en Galicia. A súa consolidación tivo lugar durante o reinado de: 1) Luís I; 2) Fernando VI; 3) Carlos III.

3.2.- Desenvolvemento da economía galega no século XVIII.

12.- Ao largo do s.XVIII o sistema agrario galego chegou ao límite das sús posibilidades, tanto de extensión do “ager” como de fertilidade dos solos, e o crecemento da poboación acentuará a escaseza dando lugar a: 1) fames; 2) migracións estacionais; 3) a primeira é causa da segunda.

13.- As melloras técnicas e empresariais na pesca reflictan a introducción en Galicia desde o Mediterráneo dunha mentalidade burguesa. Entre as iniciativas endóxenas de desenvolvemento das novas estructuras económicas emerxentes (precapitalismo) salienta a personalidade : 1) de D. Raimundo Ibáñez; 2) do Marqués de Sargadelos; 3) un é o mesmo que o outro.

3.3.- As transformacións sociais na Galicia do s. XVIII. Ver item 17

4.- O SÉCULO XIX: O ESTADO LIBERAL.

4.1.- O liberalismo en Galicia.

14.- O manual afirma que a Guerra de Independencia tivo escasa incidencia no territorio galego. Pola contra, as festas institucionais (Reconquista en Vigo) e as populares (Os “xenerais” do introido no Deza) recollen profusamente a memoria daqueles anos. Entre as batallas destaca a de: 1) Pontesampaio; 2) Elvira (sic); 3) O Cañizo.

4.2.- O galeguismo.

15.- Historiográficamente o carlismo galego, independentemente da participación campesiña, tiña un carácter político reaccionario. Derrotado o carlismo, o ideal rexionalista fronte á centralización administrativa liberal foi asumido polo pensamento democrático. Durante a Restauración as correntes conservadora e progresista estiveron personificadas en: 1) Manuel Brañas e Alfredo Murguía; 2) Alfredo Brañas e Manuel Murguía; 3) Eso, non ten interese por que foi hai moito tempo.

4.3.- As transformacións económicas.

16.- En contraposición co resto de España as leis desamortizadoras non supuxeron grandes cambios na estructura da propiedade da terra (os beneficiarios dos foros pasaron a ser burgueses de mentalidade rendista), o que aprazou a modernización do campo. No sector industrial, xunto o devalo da industria textil doméstica, destacan os progresos :1) dos aserradeiros nas montañas; 2) das conserveiras nas Rías baixas; 3) dos encaixes de Camariñas.

17.- A estructura social durante o século XIX amosou un dinamismo moi escaso, que se reflicta: 1) na desvertebración liberal da sociedade tradicional; 2) na inexistencia case de feito de burguesía e de proletariado, 3) non hai contradicción entre as alternativas.

5.- A ARTE E A CULTURA.

5.1.- Aarte galega renacentista e barroca.

18.- Un dos trazos principais da arte galega no Antigo Réxime foi a súa riqueza, que se exemplifica no desenvolvemento monumental de Santiago de Compostela. Nomes fundamentais na arquitectura que non se poden deixar de mencionar son :1) Domingo de Andrade e Casas Novóa; 2) Francisco de Moure e Mateo Prado; 3) Antonio Puga e Juan A. García de Bouzas.

5.2.- As achegas neoclásicas e o século XIX.

19.- Na escultura galega renacentista e barroca destaca pola esixencia do Cabildo compostelán a presencia de artistas extranxeiros que acabaron afincándose en Galicia, como os Gambino. Desta tradición xurdiría José Ferreiro. Entre as súa producción salientan a imaxinería do mosteiro de: 1) San Martín Pinario; 2) Sobrado dos Monxes; 3) San Benito de Lérez.

5.3.- O mundo cultural galego ata 1898.

20.- En contraste co esplendor literario medieval, a cultura galega non alcanzaría un papel relevante ata o s. XVIII cos ilustrados benedictinos Feixóo e Sarmiento e cos renovadores da segunda mitade deste século das Luces. No oitocentos, emerxe un rexurdimento literario representado: 1) Eduardo Pondal e Curros Enríquez; 2) sobre todo por Rosalía de Castro; 3) dou por válidas as anteriores tal cal está redactadas.

 Barro, Caldas, Cambados, Catoira, O Grove, Meaño, Meis, Moraña, Portas, Ribadumia, Sanxenxo, Vilanova, Vilagarcía.

CUARTILLO:

 Arbo, Campo Lameiro, A Cañiza, Covelo, Crecente, Cuntis, Ponte-Cesures, Vilanova, Vilagarcía.

AZUMBRE:

Arbo, Caldas de Reis, Cambados, Cañiza A, Catoira, Crecente, Grove O, Meaño, Meis, Portas, Ribadumia, Sanxenxo, Vilanova e Vilagarcía de Arousa.

O modelo económico-social e político do A.R. foi durante o s.XVIII duramente criticado por unha serie de persoeiros que agromamos baixo o pensamento racionalista da Ilustración. Firmes partidarios da educación e da progresiva mellora das condicións de vida dos seres humanos, a característica básica do pensamento ilustrado é unha ilimitada confianza na razón (nen autoridade, nen tradición, nen revelación). Dende estas premisas, os ilustrados someteron á critica os principios da sociedade estamental, negando a transmisión hereditaria de calquera virtude ou privilexio e afirmando a igualdade o dereito á liberdade de tódolos homes. Criticaron tamén a organización económica, a falta de liberdade para mercar; vender, establecerse ou progresar, e defenderon un modelo que garantise a propiedade e liberdade de comercio e industria. Así mesmo, sen nega-la existencia de Deus, opuxéronse ó dominio ideológico da Igrexa, ós seus privilexios, e a visión conservadora e inmobilista transmitida polo clero (?). Tamén os ilustrados españois, un grupo heteroxéneo, coinciden no interese pola ciencia, no espíritu crítico, na idea de progreso e na cuestión económica.

NÚCLEO: O DESPOTISMO ILUSTRADO DE CARLOS III

Esta experiencia, coñecida como Despotismo ilustrado, tivo lugar naqueles países nos que os ilustrados aceptaron que a debilidade da burguesía e a ignorancia das clases populares facían imposible calquera programa de cambio que non fose asumido por un poder forte como da monarquía. Carlos III, o monarca que mellor a representou, accedeu ó trono español ó morre-lo seu irmán Fernando VI sen descendencia directa. O seu reinado (1759-1788) constituíu a etapa máis interesante do s.XVIII español. Carlos III xa reinara en Nápoles desde o ano 1739 e entrara en contacto coas ideas ilustradas. Como outros monarcas absolutos europeos, amosouse partidario de seguir algunha das ideas de racionalización e de progresiva mellora das condicións de vida dos seres humanos (DOC 1). Para levar adiante o seu programa de reformas, Carlos III contou cunha serie de colaboradores que desde diversos postos do goberno o auxiliaron: eran, en realidade, os responsables dos esforzos reformistas. Entre eles cabe salientar a Pedro Rodríguez Campomanes, conde de Floridablanca (DOC 3), e ao conde de Aranda. Xunto a eles, e desde outros postos públicos, ilustrados como Pablo Olavide (DOC 2), Cabarrús ou Gaspar Melchor de Jovellanos (DOC 4) estudiaron, informaron e propuxeron unha serie de medidas tendentes á modernización e racionalización do Estado.

Todos eles eran conscientes de que o atraso do país, en relación con outras potencias extranxeiras, proviña da pervivencia do forte predominio da propiedade nobiliaria e eclesiástica (DOCs 1 e 2), do excesivo control sobre as actividades económicas, e do descoñecemento das novas técnicas, inventos e avances (DOC. 3), aplicados xa noutros países como Gran Bretaña ou Holanda. Por iso, esforzáronse en estudia-la situación real do país e en propoñer unha serie de reformas (DOC 4).

Un dos eidos de maior dedicación dos gobernos de Carlos III foi o económico. Convencidos da necesidade de acabar coas dificultades que inmovilizaban a propiedade, que atrancaban a libre circulación e amordazaban os mercados, adoptaron unha serie de medidas de carácter económico como limita-los privilexios da Mesta, apoia-la proposta de Olavide de colonización de novas terras e impulsa-los proxectos de reforma agraria para aumenta-lo número de propietarios e arrendatarios. (DOCs 2 e 4)

Goberno e ilustrados, especialmente as Sociedades Económicas, estaban de acordo en considera-la agricultura como o maior problema da economía española. Influídos polas novas ideas fisiócratas de que a terra e a agricultura eran a principal fonte de riqueza dun país, vín os atrancos que coutaban dispoñer da propiedade (amortizacións, mans mortas, señoríos) como un obstáculo que era indispensable eliminar. Xa que logo, criticaron sistemáticamente ó rexime señorial (DOC.1 e 2), as formas de propiedade da Igrexa, os morgados ou a propiedade comunal. Jovellanos foi encargado de informar sobre o Expediente de Lei Agraria formado por orde do Consello de Castela (DOC.4). O Expediente recolle unha certeira visión dos problemas da agricultura española do s.XVIII e unha proposta de solucións, pero que a penas se puxeron en práctica. O peso da Igrexa e da nobreza fixo imposible a reforma.

Agora ben, os intentos de reforma agraria indicaban trocar fondamente o poder dos privilegiados, e por iso case non pasaron da fase de estudio. Enfrontarse decisivamente coa nobreza significaba, no fondo, destruí-la base da desigualdade civil sobre a que se asentaba a propia monarquía absoluta. Reformar tiña como límite o poder do monarca e mante-lo esqueleto da orde do A.R. Cando os ventos da Revolución francesa anunciaron a fin da vella orde, o novo monarca Carlos IV e gran parte dos seus colaboradores foron os primeiros en mirar con arrepío os efectos que as ideas ilustradas provocaran na veciña Francia.

CONCLUSIÓN: “OS LIMITES DO REFORMISMO BORBÓNICO”

O Despotismo ilustrado, representado en España por Carlos III, presenta no seu conxunto un balance positivo. Limitouse o nepotismo e a corrupción na Administración, apoiáronse propostas e proxectos para o progreso da instrucción pública, para o saneamento das cidades ou para a mellora da rede de estradas. Tamén se defenderon as prerrogativas do Estado fronte á Igrexa e animóuselles ós súbditos a desenvolveren as actividades comerciais, agrícolas e industriais, rompendo co vello prejuicio de que era deshonroso o seu exercicio.

ADENDA:

Sobre todo como vimos destacando nos anteriores parágrafos déuselles forte pulo ás reformas de tipo económico; así, xunto á reforma agraria, merece salientar a liberalización do comercio interior e colonial (Lei de Libre Circulación de Grans e fín do monopolio de Cádiz en 1765), a liberación da producción industrial a partir de 1768 e o arancel proteccionista de 1782), a moderación da política impositiva co obxectivo de fomenta-la producción asociada á estabilidade do gasto público, ou o apoio dado á creación das Sociedades Económicas de Amigos do País (conde de Peñaflorida, en 1765), co obxecto de estudiar e determina-la situación de cada provincia, fomenta-la agricultura, o comercio e a industria, traducir e publicar libros extranxeiros e impulsa-la difusión das ideas fisiocráticas e liberais.

 Entre os trazos do Antigo Réxime, que identificamos coa Era Moderna, xunto ao réxime señorial, destacan un rexime demográfico antigo e unha sociedade estamental e unha fonda relixiosidade e sobre todo un réxime absolutista. Durante o s.XVIII difundíronse en Europa novas ideas e valores que conformaron o movemento da Ilustración, que en síntese defendía a capacidade da razón humana tanto para descubri-las leis da natureza como para propoñer as reformas que incremente-lo benestar material da sociedade e a felicidade persoal. As novas ideas desenvolvidas por unha minoría ilustrada (oficiais da administración, clérigos, nobres, comerciantes) e aceptadas polos monarcas se concretaron en numerosos proxectos e reformas con resultados irregulares; sen embargo, sentarían as bases para unha importante transformación da sociedade no século seguinte. Entre estas reformas e proxectos, que os ilustrados acompañaron da crítica social, do fomento da educación (DOC 3) e da renovación científica, destacan, xunto ó reforzamento do poder absoluto dos monarcas: a busca da racionalización económica e administrativa (DOC 1), a defensa da transformación da agricultura e do sistema de propiedade (DOC 4 e 2 respectivamente) e a potenciación das actividades artesanais e comerciais (DOC 6 e 5 respectivamente). Desde principios do setecentos a casa reinante na Coroa española eran os Borbóns. A Guerra de Sucesión que rematou co Tratado de Utrecht (1713) xustificará no “ius belli” un programa de uniformización-centralización coñecido como Decretos de Nova Planta contra os privilexios forais dos reinos da Coroa de Aragón e en xeral, a unha simplificación administrativa que tivo como principais trazos: a reducción do número de Consellos (cfr., polisinodia austracista) a prol do Consello de Estado e do Consello de Castela, potenciación das Secretarías de Despacho (antecedentes dos actuais Ministerios) e multiplicación das Capitanías Xenerais (representantes territoriais do poder real, coa excepción do virrei de Navarra) e a creación de Intendencias, previa transformación dos antigos reinos medievais en provincias, coas funcións de manter os exércitos e o fomento económico deses territorios. En Galicia, a Intendencia, creada en 1712 e con vixencia sen solución de continuidade desde 1718 a 1775, tivo a súa sede en A Coruña (Doc 1:”Nomeamento de intendente para o Reino de Galicia”, (Filipe V) … teño decidido establecer…intendentes que entendan en cuestión de xustiza, policía, facenda e guerra, e sendo conveniente que elixa persoa que sirva de intendente do reino de Galicia…E quero…que residades na cidade de A Coruña”), onde xa estaban outras institucións de goberno como o Capitán Xeneral e a Audiencia, e foi un importante factor do seu desenvolvemento económico. A sociedade galega, como en xeral a española, caracterizouse pola forza e mantenemento dos grupos tradicionais e polo predominio da agricultura como base do desenvolvemento económico; sen embargo, no setecentos, fidalgos e comerciantes consolidaron a súa relevancia social. O papel dominante da fidalguía sostentase no aforamento de propiedades pertecentes ó clero (bispos e mosteiros) e a nobreza, que despois subforaban aos campesiños incrementándolles a renda, unha práctica coa que aumentaban o seu patrimonio e con él a súa influencia (Doc 2: “Reconto do patrimonio de A.J de Romay Armada e Sotomayor”) e que fronte aos intereses dos señores, os propietarios reais, quedaría sancionada na segunda mitade do século dende o Consello de Castela, consagrando deste xeito certos dereitos sobre elas. Por outra parte, o privilexio real de poder comerciar con América e a abondancia de materias primas (liño e sardiñas) permitirán o incremento de actividades mercantís, principalmente nos portos, e en especial, en A Coruña (Doc 5: ”Creación do Real Consulado”). Os ilustrados galegos (Feixóo, Sarmiento, Cornide Saavedra, Pedro Antonio Sánchez, Lucas Labrada, Antonio Raimundo Ibáñez, etc.) comparten as ideas e os problemas comúns dos ilustrados españois. Entre os seus trazos salienta a crítica dos abusos sociais e ós atrancos legais e económicos, o fomento da educación e da renovación científica, o predominio dun reformismo económico centrado na mellora das actividades agropecuarias e pesqueiras e na potenciación da producción artesanal e industrial, a ampliación das actividades comerciais. Pero, ademáis e xunto o seu carácter moderado, amosáronse receptivos aos problemas específicos de Galicia, a solucións en función dos intereses endóxenos e en xeral a unha toma de conciencia da realidade diferencial galega que non podía deixar de manifestarse igualmente na defensa da lingua (Doc. 3. “Catálogo de voces e frases da lingua galega”). Para apoiar e levar á práctica os seus proxectos os ilustrados crearon institucións como: a Academia de Agricultura de Galicia (Doc. 4), o Real Consulado (Doc. 5) e as Sociedades Económicas de Amigos do País de Santiago e Lugo (Doc. 6). A Academia de Agricultura de Galicia (Doc. 4: “Estatutos da Academia de Agricultura do Reino de Galicia”), fundada en 1765 tamén en A Coruña e disolta en 1774 por falta de apoios e recursos e dedicada como expresan os seus Estatutos a investigar as causas do devalo da agricultura e a tratar de reanimala mediante a incorporación do labrego galego ás novas técnicas agronómicas mediante subvencións económicas e a exemplaridade dos propios académicos, maioritariamente propietarios e cobradores de rendas. O Real Consulado, establecido en 1785 o final do reinado de Carlos III e con xurisdicción sobre todos os portos desde A Coruña ata Vigo. A súa finalidade foi o desenvolvemento económico e das infraestructuras portuarias e neste caso sobresaen as súas realizacións prácticas, explícitamente promovidas no apartado 54 da Real Cédula de Creación desta institución (Doc. 5). As Sociedades Económicas de Amigos do País de Santiago e Lugo, fundadas en 1784 e 1785 respectivamente. Tiñan igualmente como obxetivo o desenvolvemento económico, se ben agora a través da participación da nobreza e do clero. Segundo os seus informes (Doc 6: “Informe da Sociedade de Amigos do País de Lugo”) verificaban a promoción de actividades industriais (textil), o fomento da escolarización (escolas parroquiais) e incluso o embellecemento urbano (alamedas).

1.- Morfoloxía.- Relevo escalonado cara o Atlántico dende os 2000 m das Serras Orientais.

2.- Estratigrafía.- Rochedo paleozoico de deformación hercínica e rexuvenecemento terciario.

3.- Litoloxía.- Dominio plutónico (Galicia Occidental) e metamórfico (Galicia Oriental), separado polo antiforme “Ollo de sapo”.

4.-Tectónica.- Estructura primitiva de pregues armoricanos peniplanizada e dislocada por sistemas de fallas (N-S, antigas vs E-W, terciarias).

5.- Morfoxénese Erosión diferencial (fervenzas) e liñal (terrazas).

2.-ALBUFEIRA: Lagoa litoral separada do mar por un cordón litoral ou restinga, no que existen unha ou máis bocas que comunican co mar.

3.-ALTERITA: Producto da alteración da roca por meteorización mecánica ou química, de textura arenosa, que recubre a roca nai e facilita os posteriores procesos de erosión.

4.-ALUVIÓN: Material depositado polo río e que presenta unha morfoloxía redondeada polo frotamento coa auga e con outras partículas transportadas polo río.

5.-AMPLITUDE TÉRMICA: diferenza entre a temperatura máis alta e a máis baixa dun lugar nun período de tempo determinado (día, mes, ano).

6.-AMPLITUDE TÉRMICA ANUAL: Diferencia entre a temperatura media do mes máis cálido e a temperatura media do mes máis frío ó longo dun ano.

 7.-ANTICICLÓN: Superficie de altas presións e diverxencia do aire. Represéntase por figuras de isobaras pechadas donde a presión aumenta do exterior ó interior. Asociado a estabilidade atmosférica e ó bloqueo frente ás perturbacións.

8.-ANTICLINAL: Estructura plegada “hacia arriba”, es decir, que proyecta su parte convexa hacia lo alto, en materiales plásticos.

9.-ARIDEZ: Escaseza de humidade no aire e no solo, definida sobre todo en relación coas necesidades da vexetación e dos cultivos e co réxime térmico.

10.-ATMÓSFERA: Capa gaseosa que rodea á Terra, composta por aire (fundamentalmente nitrógeno, osíxeno, vapor de agua,…) na cual se desenvolven os fenómenos meteorolóxicos e no seu contacto coa litosfera materialízase a vida.

B

11.-BARLOVENTO: Ladeira o certente exporta á acción directa dos ventos dominantes, que normalmente recebe maior cantidade de precipitacións.

12.-BIOMASA: cantidade de materia orgánica, vexetal e animal, por unidade de superficie: a vexetal (fitomasa) exprésase en peso de materia seca por unidade de superficie, e a animal (zoomasa), en peso vivo por unidade de superficie.

13.-BIOSFERA: a esfera da vida, o ámbito vivo do medio natural que inclúe a vexetación, a fauna e os solos, e interacciona cos demais elementos do medio.

14.-BOSQUE CADUCIFOLIO: Formación vexetal forestal onde predominan árbores que perden temporalmente as follas (roble, carballo, castaño, etc.).

15.-BORRASCA: Depresión atmosférica, onde o ar ascende e xera inestabilidade.

16.-BRISA: Corrente de aire periódica que circula, nas marxes costeiras, do mar á terra durante o día e da terra ao mar durante a noite, fundamentadas no distinto comportamento térmico das masas continentais e mariñas.

C

17.-CLIMA: Estado medio da nun lugar, que deriva de factores latitudinais, longitudinais e xeográficos, e da sucesión habitual de tipos de tempo, constituindo unha abstracción matemática.

18.-CONDENSACIÓN. Transformación del agua atmosférica del estado de vapor a estado líquido, por efecto de un cambio de temperatura, originando las nubes y las nieblas, y el rocío en superficie.

19.-CUENCA FLUVIAL: Territorio cuyas aguas superficiales van a engrosar un determinado río, que da nombre a la cuenca y jerarquiza todo el drenaje.

CH

20.-CHUVIA ÁCIDA: Tipo de precipitación que se produce nun medio contaminado, ou lonxe deste pola acción do vento, que se debe ó contacto dos óxidos de xofre e nitróxeno procedentes de emisións contaminantes, coas gotas de chuvia, ocasionando graves danos.

D

21.-DÉFICIT HÍDRICO: Desequilibrio entre o aporte de humidade e a perda por evaporación nun lugar.

22.-DELTA: forma de acumulación de aluvións na desembocadura dun río, debido á perda de potencia deste ao diminuír a pendente e a velocidade no tramo final do seu percorrido.

23.-DESALINIZACIÓN: Procedemento de tratamento da auga do mar para convertila en doce con destiño ó consumo humán ou ó regadío, en rexións dedéficit hídrico.

24.-DIVISORIA DE AUGAS: Liñea imaxinaria que separa dúas concas hidrográficas, coincide cos puntos máis altos do relevo e organiza a dirección das augas superficiais.

E

25.-ENDEMISMO: Carácter de aquellos seres vivos que viven de forma espontánea y exclusiva en unas áreas de condiciones geográficas particulares y no en otras.

26.-ESPECIE HELIÓFILA: Planta que precisa unha alta insolación para o seu correcto desenrolo, como a maioría das especies do matorral mediterráneo.

27.-ESPECIE HIGRÓFILA: Especie vexetal que é esixente en humedade polo que se desenvolve óptimamente nos medios húmedos.

28.-ESPECIE XERÓFILA: especie vexetal que resiste a aridez, por estar adaptada na súa constitución á sequidade e ó déficit de humidade.

F

29.-FALLA: Fractura do terreo, con desnivelación tectónica, que se dá preferentemente en rocas ríxidas (eruptivas e metamórficas), nos zócalos.

30.-FOSA TECTÓNICA: Depresión que coincide cun bloque afundido da corteza terrestre, delimitado entre dúas fallas.

31.-FRENTE: Superficie de discontinuidad que separa dos masas de aire de características distintas. En nuestras latitudes destaca el frente polar, en el cual las masas de aire cálidas y frías se atacan mutuamente al entrar en contacto.

G

32.-GLACIACIÓN: Período de enfriamento global da Terra por causas astronómicas que se traduce, entre outras cousas, nunha extensión da superficie cuberta polo xeo, un descenso do límite das neves perpetuas, e un descenso do nivel do mar pola inmovilización da auga en forma de xeo.

33.-GARRIGA: En botánica, la garriga (phrygana en griego) designa una formación vegetal característica de las regiones mediterráneas. Es una formación vegetal baja, más o menos difícil de penetrar, constituida principalmente por arbustos resistentes a la sequía.

34.-GOTA FRÍA: Depresión nos niveis altos da troposfera, constituida por un embolsamento de aire frío nun entorno de aire máis cálido, que descende rápidamente á superficie e propicia unha forte e rápida inestabilidade.

H

35.-HIDROSFERA: Esfera líquida da Terra ou conxunto total das augas da Terra, tanto superficiais coma subterráneas.

I

36.-ISTMO: Porción de terra que une unha península a un continente, ou ben dúas islas entre sí.

37.-ISOBARA: Liña que une puntos de igual valor de presión atmosférica

38.-ISOYETA/ISOHIETA: isoliña que une puntos de igual cantidade de precipitación recollida nun período de tempo determinado.

L

39.-LANDA: Formación arbustiva típica das áreas de clima templado oceánico húmido, donde destacan plantas como os brezos, toxos, etc., e desenvolvida en xeral sobre solos acedos.

40.-LATITUD: La latitud es la distancia angular entre el ecuador y un punto determinado del planeta medida a lo largo del meridiano que pasa por ese punto

M

41.-MACIZO: Conxunto montañoso de materiais antigos ríxidos, que durante a oroxenia alpina non se plegan e se fracturan en bloques. Exemplos: Macizo Galaico, Sistema Central, etc.

42.-MAREA: Oscilación regular del nivel marino, que tiene lugar dos veces cada 24 horas y 50 minutos (pleamar y bajamar), debido a la atracción sobre la Hidrosfera de la Luna y el Sol.

43.-MERIDIANO: Semicírculo máximo imaxinario trazado na esfera terrestre de polo a polo. Un meridiano e o seu antimeridiano forman un círculo máximo completo.

44.-MESETA: Superficie chá ou lixeiramente inclinada nunha determinada dirección, cortada por vales e situada a certa altitude sobre o nivel do mar.

45.-MAQUIS: Formación arbustiva mediterránea, rica en especies, desenvolvida sobre solos silíceos e de gran densidade, a diferencia da garriga.

46.-MORRENA: Material que arranca, transporta y deposita un glaciar.

O

47.-ORBALLO/ ROCÍO (da noite): Condensación do vapor de agua do aire en contacto co solo en forma de gotas de auga, que se produce polo descenso nocturno da temperatura e a saturación de humidade.

48.-OROXENIA ALPINA: Ultimo dos grandes movementos tectónicos que deu orixe a importantes aliñacións montañosas e reordenou boa parte de estructuras antigas, na era Terciaria, e que en España deseñou os rasgos esenciais do seu relevo

P

49.-PÁRAMO: Superficie estructural máis ou menos elevada e horizontal, onde hai unha sucesión de materiais: calizos na parte superior, máis resistentes, cubrindo arxilas ou margas, fácilmente erosionables.

50.-PENICHAIRA: Superficie de erosión, cunha topografía plana e de escasos desniveis a certa altitude sobre o nivel do mar.

51.-PREGA: Deformación tectónica do terreo, que se produce pola acción de forzas en sentido contrario e que se traduce nunha ondulación dos estratos. É propio das rochas sedimentarias plásticas.

52.-PLEGAMENTO: Es una deformación de las rocas, generalmente sedimentarias, en la que elementos de carácter horizontal, como los estratos o los planos de esquistosidad (en el caso de rocas metamórficas), quedan curvados formando ondulaciones alargadas y más o menos paralelas entre sí.

53.-PRESIÓN ATMOSFÉRICA: Medida do peso da Atmosfera. Peso dunha columna de aire sobre a súa base no solo, medida ata o límite da Atmosfera, en milímetros de mercurio ou en milibares.

R

54.-RAMBLA: Curso fluvial del ámbito mediterráneo que conoce un estiaje profundo en los meses de verano y presenta el cauce seco durante un cierto tiempo.

55.-RÉXIME FLUVIAL: Fluctuación estacional do caudal dun río ao longo dun ano que depende xeralmente das características das súas fontes de alimentación.

56.-ROCHA ÍGNEA: Roca que procede da consolidación do magma, roca de orixe interna que carece de fósiles. Pode ser intrusiva, se está totalmente cristalizada ó enfriarse lentamente o magma, ou efusiva, ó sair bruscamente o magma ó exterior e enfriarse rápidamente, polo que non está cristalizada.

57.-ROCHA METAMÓRFICA: Roca transformada por altas presións e altas temperaturas que reorganizan a súa estructura e transforman o seu aspecto.

58.-ROCHA SEDIMENTARIA: Roca formada na superficie terrestre pola acumulación de sedimentos, que son materiais procedentes da destrucción de rocas preexistentes ou de certos organismos. Os sedimentos forman estratos.

S

59.-SINCLINAL: Estructura elemental de pregamento onde os estratos buzan cara a charnela ou eixo da prega, é típica das rochas sedimentarias plásticas.

60.-SOTAVENTO: Sotavento es la dirección hacia la que sopla el viento en un momento y lugar determinado, es decir, un sentido coincidente con el del viento. Es lo contrario a barlovento.

61.-SOTOBOSQUE: Estrato vexetal que se desenrola baixo as copas das árboles dun bosque.

T

62.-TORRENTE: Organismo fluvial curto, de forte pendente, orixinado en ámbitos onde as precipitacións caen de forma violenta en moi pouco tempo e o sustrato é doado de excavar.

63.-TRANGRESIÓN MARIÑA: Ascenso xeral do nivel mariño como consecuencia da fusión dos xeos glaciares en períodos máis cálidos, e que se manifesta no avance do mar sobre as terras emerxidas.

64.-VEXETACIÓN CLÍMAX: é aquela vexetación que está en equilibrio coas condicións ambientais dun lugar, é dicir, a vexetación potencial que debería existir nun lugar de non mediaren outros factores cós meramente ambientais.

DE HERNÁNDEZ PACHECO (1932) A ORIOL RIBA E MACAU (1970)

As 3 Iberias de Hernández Pacheco:

Iberia silícea: Rochas ígneas, moi antigas, rochas metamórficas e rochas volcánicas recentes.

Iberia calcaria: Rochas sedimentarias de “facies” mariña.

Iberia arxilosa: Rochas sedimentarias de “facies” lacustre ou continental.

A cartografía de Oriol Riba e Macau (IGME,1970)

Nos mapas xeolóxicos usuais, os didácticos por exemplo, o rochedo clasifícase dacordo coas unidades estratigráficas maiores (eras e periodos), sen decir nada diretamente da súa composición.

A diferencia déles, o mapa de Oriol Riba e Macau atende a unha representación cartográfica do subsolo peninsular sen ter en conta a súa idade. Estes autores quixeron realzar trazos dominantes como o seu ambiente xenético e a súa coherencia ou resistencia á erosión.

D.P.D.V. XENÉTICO:

a) Rochas de xénese interna:

1.-Rochas ígneas ácidas, cristalinas, de composición silícea como o granito, as granodioritas e rochas filonianas asociadas (pórfidos e seixos). Correspóndense co rochedo dunha placa continental.

2.-Rochas ígneas básicas, de composición ferro-magnésica como a peridotita e os gabros, en asociación con rochas metamórficas do tipo das ecloxitas e anfibolitas. Correspóndense co rochedo dunha placa oceánica.

3.-Rochas ígneas básicas efusivas ou volcánicas tipo basalto. A diferencia de tódalas rochas de xénese interna son de cronoloxía recente. 

4.-Rochas metamórficas tipo gneises ou tipo xisto-lousa; éstas últimas, alternan habitualmente con cuarcitas e calcarias, é decir, sedimentarias.

b) Rochas sedimentarias

1.-Rochas de sedimentación ou facies mariña tipo calcarias e dolomías ou tb margas e arxilas con areniscas asociadas.

2.-Rochas de sedimentación ou facies lacustre: depósitos xesos e sales solubles, calcarias bermellas, areniscas e conglomerados en interiores e marxes de concas endorreicas respectivamente. E rochas de sedimentación ou facies continental: aluviais e costeiros pliocenos e cuaternarios e en xeral moi soltos.

D.P.D.V. DA COHERENCIA OU RESISTENCIA Á EROSIÓN:

Os complexos rochosos dos grupos “a 1”, “a 2”, gneises do “a 4” e as calcarias do “b” constituen rochas moi duras. Os sedimentos recentes son os máis incoherentes e xa que logo deleznables. As rochas do grupo “a 4” e as margas e areniscas do grupo “b 1” poderían representar unha dureza intermedia.

BALANCE XEOGRÁFICO DAS IBERIAS LITOLÓXICAS.-

As rochas duras correspóndense cos relevos montañosos de terreos de cultivo pobres con accesibilidade difícil e poboamento disperso. As rochas sedimentarias acumuladas en sectores deprimidos, vales fluviais e litorais, son o asentamento de cultivos intensivos e o emprazamento de grandes cidades, favorecidas polas fáciles comunicacións. As rochas sedimentarias máis endurecidas dan lugar a relevos non moi abruptos e a áreas de cultivo extensivo, tradicionalmente de secaño; en ocasións, a erosión os abarranca e noutras a composición salina impide o cultivo e o hábitat.

LIGAZÓNS DE INTERESE:

http://www.telefonica.net/web2/k59/mapa.htm

http://www.iux.es/index.php?page=10

http://www.montes.upm.es/Dptos/DptoSilvopascicultura/

Edafologia/guia/indice.html

 ESTRUCTURA TECTÓNICA

1.- ESTRUCTURA XERMÁNICA OU BANDAS DE FRACTURA.

2.- ARCOS DE PREGAMENTO

2.2.1.- ESTRUCTURAS FUNDAMENTAIS: ESTILOS XURÁSICO E PIRENAICO.

2.2.2.- ESTRUCTURAS SECUNDARIAS: ESTILOS SAXÓNICO E ALPINO.

2.3.- MOVEMENTOS EPIROXÉNICOS E MOVEMENTOS EUSTÁTICOS.

2.4.- BALANCE XEOMORFOLÓXICO DENDE A CARTOGRAFÍA DE SALVADOR MENSUA: FORMAS PREGADAS, SUPERFICIES DE EOSIÓN E SUPERFICIES DE ACUMULACIÓN.

1.- As estructuras tectónicas son o resultado da conxugación da intensidade das forzas tanxenciais da códea terrestre e das propiedades e idade do rochedo. Así, a onda oroxénica hercínica deu lugar a partires dos sedimentos precámbricos e paleozoicos a arcos de pregamento, recoñecibles por amosar os seus eixes de dirección NW-SL ou “armoricana” (cfr., Macizo do NW francés).

Pola súa parte, o paroxismo alpino deformou os materiais cratonizados dos macizos antigos por fractura (erguendo-os, vbgr., Sistema Central e Pirineo Axial ou afundíndo-os; vbgr., Macizos do Ebro, catalano-balear e bético-rifeño) ao tempo que actuaba sobre os sedimentos mesozoicos e paleóxenos pregando-os en arcos adaptados ao Macizo Hespérico en función de ante-país (cfr., unidades periféricas á Meseta: Cordilleiras Cantábrica, Ibérica e Mariánica).

2.- No estado actual o relevo peninsular amosa as seguintes estructuras e trazos xeomorfolóxicos representativos:

2.1.- Estructura “xermánica” (cfr., Selva Negra alemana) de bandas de fractura nas que alternan bloques-horst e fosas-graben, (cfr., Macizo Hespérico).

2.2.- Estructuras pregadas con diferentes estilos en función da intensidade oroxénica e da plasticidade dos sedimentos.

2.2.1.-Estilo “xurásico” (cfr., Montes Xura, en Francia): De pregues suaves, simétricos e plano axial vertical (vbgr., Montes Vascos).

2.2.2.-Estilo “pirenaico”: De pregues deitados e encabalgados lixeiramentes uns sobre outros (vbgr., Pirineos).

2.2.3.-Estilo “alpino” (cfr., Alpes): Con característicos mantos de corremento a prol da forte intensidade tectónica e do carácter lubricante das capas sedimentarias (vbgr., Sistema Penibético).

2.2.4.-Estilo “saxónico” (cfr., Montes de Saxonia): De formas pregadas só na coberteira sedimentaria que reposa sobre a estructura germánica do zócolo (vbgr., sector distércico do Sistema Ibérico).

3.- Nesta configuración xeral do relevo peninsular recoñécese últimamente a importancia dos movementos epiroxénicos, sincrónicos ou posteirores ás fases finais da tectónica alpina (mio-plicenos), cun resultado de elevación do conxunto do bloque continental sen fracción interna, fronte aos movementos eustáticos do nivel do mar e de repercusión local (vbgr., rías e rasas). A salientar, xunto ao abombamento de gran radio de cuvatura da Meseta, o seu basculamento atlántico.

4.- O mapa xeomorfolóxico de Salvador Mensua Fernández plantexa o problema da representación simultánea das grandes unidades xeolóxicas (cronolóxicas) e das pequenas unidades xeomorfolóxicas mediante unha combinación de cores, tonos e símbolos. A base do mapa son tres dominios tectónicos, herciniano, alpino e depresións terciarias, coas súas respectivas diferencias litológicas: rochas cristalinas/ rochas metamórficas; secundario e terciario mariño autóctono/mantos de corrementos ou alóctonos; rochas resistentes/rochas brandas). Sobre éstes os símbolos que xeneralizan as formas de relevo, agrupadas en tres grandes familias:

4.1.- As superficies de erosión (grandes extensións do dominio hercíniano): superficies ben conservadas por exhumación ou por escasa disección, superficies dislocadas e rejuvenecidas con relevos diferenciados no litoral, superficies de cume por efecto dos movementos epiroxénicos; relevos apalachenses, fallas e bandas de horst-graben, montes illas/cerros testigos, etc.

4.2.- As formas estructurais pregadas segundo o grao de evolución: relevos primitivos ou derivados da estructura orixinal, relevos disecados, invertidos e exhumados, encabalgamentos, mantos de corremento, etc.

4.3.- As zonas de acumulación: mantos detríticos antigos (mantos de pedemonte, rañas e terrazas altas) e depósitos de aluvións recentes (terrazas inferiores e deltas). Ignora pola escasa extensión os depósitos glaciares.

Ligazóns recomendados:

http://www.slideshare.net/isaacbuzo/unidades-de-relieve-espaol